⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar. · 🟢 — masalani tezlashtiradi · 🟡 — ilg'or daraja · 🔵 — chuqur o'rganish (olimpiada darajasi)
Belgilar
- Ketma-ketlik — tartiblangan sonlar: u1,u2,u3,…,uk,… (uk — umumiy had). Qator — ketma-ketlik hadlarining yig'indisi.
- Yig'indi belgisi: k=1∑5uk=u1+u2+u3+u4+u5
Arifmetik progressiya (A.P.)
Belgilar: a — birinchi had, d — ayirma, n — hadlar soni, l — oxirgi had.
- Keyingi had: uk+1=uk+d
- ⭐ k-had: uk=a+(k−1)d, oxirgi had esa l=a+(n−1)d
- Hadlar soni: n=dl−a+1
- ⭐ Yig'indi:
Sn=21n[2a+(n−1)d]=21n(a+l)
Uchta ketma-ket had sharti
a,b,c ketma-ket hadlar bo'lsa:
| Progressiya | Shart |
|---|
| A.P. | b−a=c−b, ya'ni 2b=a+c |
| G.P. | ab=bc, ya'ni b2=ac |
Yig'indidan hadni topish
un=Sn−Sn−1
🟢 Qoidalar
∑k=1n(ak+bk)=∑k=1nak+∑k=1nbk∑k=1ncak=c∑k=1nak∑k=1nc=nc
∑k=mnuk=Sn−Sm−1
🔵 Standart yig'indilar
∑k=1nk=2n(n+1)∑k=1nk2=6n(n+1)(2n+1)∑k=1nk3=[2n(n+1)]2
- Birinchi n ta toq son yig'indisi: 1+3+⋯+(2n−1)=n2
- Birinchi n ta juft son yig'indisi: 2+4+⋯+2n=n(n+1)
🟢 Sn — n ga nisbatan kvadrat funksiya
Sn=2dn2+(a−2d)n
Natija: Sn=pn2+qn ko'rinishida berilsa, d=2p va a=p+q.
🟢 Hadlar xossasi
- m+n=p+q bo'lsa: um+un=up+uq
- Birinchi va oxirgidan teng uzoqlikdagi hadlar yig'indisi bir xil: u1+un=u2+un−1=…
🟢 Qulay belgilashlar
- Uchta ketma-ket had: a−d, a, a+d (yig'indisi 3a)
- To'rtta ketma-ket had: a−3d, a−d, a+d, a+3d (ayirma 2d)
Geometrik progressiya (G.P.)
Belgilar: a — birinchi had, r — maxraj (common ratio).
- Keyingi had: uk+1=ruk, ya'ni r=ukuk+1
- ⭐ k-had: uk=ark−1, oxirgi had un=arn−1
- ⭐ Yig'indi (qatorni r ga ko'paytirib, ayirish usuli bilan topiladi):
Sn=r−1a(rn−1)=1−ra(1−rn)(r=1)
r>1 bo'lsa birinchisi, ∣r∣<1 bo'lsa ikkinchisi qulayroq.
- Yaqinlashish: −1<r<1 bo'lsa, qator yaqinlashadi (convergent). ∣r∣>1 bo'lsa uzoqlashadi (divergent), r=−1 bo'lsa tebranadi.
- ⭐ Cheksiz G.P. yig'indisi (−1<r<1):
S∞=1−ra
Misol: 8+4+2+… da a=8, r=21, demak S∞=1−218=16.
- Davriy o'nli kasr — cheksiz G.P.: 0.2˙=0.2+0.02+0.002+⋯=1−0.10.2=92
G.P. bo'yicha tez-tez so'raladigan shartlar
- "Yig'indi cheksiz davom etsa ham ma'lum songa yaqinlashadi" ⇔ ∣r∣<1
- S∞ va a berilsa: r=1−S∞a
🟢 Hadlar xossasi va belgilash
- m+n=p+q bo'lsa: um⋅un=up⋅uq
- Uchta ketma-ket had: ra, a, ar (ko'paytmasi a3)
- Birinchi n ta had ko'paytmasi: anr2n(n−1)
🟢 Davriy o'nli kasrlar
0.a=9a0.ab=99ab0.abc=999abc
Sabab: 0.45=0.45+0.0045+… — bu a=0.45, r=0.01 bo'lgan cheksiz G.P., S∞=0.990.45=9945.
🟢 Murakkab foiz va qadrsizlanish
A=P(1+100r)nA=P(1−100r)n
Har yili r% ga o'sish yoki kamayish — bu maxraji 1±100r bo'lgan G.P.
🟡 Kerakli hadlar sonini topish
Sn>k yoki un<k shartidan n ni topish uchun logarifm olinadi:
rn>c⇒n>lnrlnc(r>1)
⚠️ 0<r<1 bo'lsa, lnr<0 — bo'lganda tengsizlik belgisi teskariga o'zgaradi.
🔵 Arifmetik-geometrik qator
∣r∣<1 bo'lsa:
∑k=0∞(a+kd)rk=1−ra+(1−r)2dr
🟢 Limit
∣r∣<1 bo'lsa, n→∞ da rn→0. Shuning uchun Sn→1−ra.