Nisbat va aralashmalar

⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar.

Aralashma va konsentratsiya

• ⭐ Konsentratsiya (ulushi): $c = \dfrac{m_{\text{modda}}}{m_{\text{aralashma}}}$, foizda $c = \dfrac{m_{\text{modda}}}{m_{\text{aralashma}}} \cdot 100\%$.
• Toza modda: $c = 100\%$, suv (erituvchi): modda ulushi $0\%$.
• Moddaning massasi: $m_{\text{modda}} = c \cdot m_{\text{aralashma}}$.

Ikkita aralashmani qo'shish

• ⭐ Massasi $m_1$ va $m_2$, konsentratsiyalari $c_1$ va $c_2$ bo'lgan aralashmalar aralashtirilsa:

$c = \frac{m_1 c_1 + m_2 c_2}{m_1 + m_2}$

• Misol: $200$ g $10\%$ li va $300$ g $20\%$ li eritma aralashtirilganda $c = \dfrac{200 \cdot 0{,}1 + 300 \cdot 0{,}2}{500} = \dfrac{80}{500} = 16\%$.

"Xoch" qoidasi (kerakli konsentratsiya uchun nisbat)

• ⭐ Konsentratsiyalari $c_1 < c_2$ bo'lgan ikki eritmadan $c$ ($c_1 < c < c_2$) hosil qilish uchun olinadigan massalar nisbati:

$m_1 : m_2 = (c_2 - c) : (c - c_1)$

• Misol: $10\%$ va $60\%$ li eritmalardan $20\%$ li olish: $m_1 : m_2 = (60 - 20) : (20 - 10) = 40 : 10 = 4 : 1$. Tekshirish: $\dfrac{4 \cdot 10 + 1 \cdot 60}{5} = 20$ ✓.
• Aralashma tarkibiy qismlari konsentratsiyalari orasida bo'ladi: $c_1 < c < c_2$.

Suv qo'shish va bug'latish

• ⭐ Suv qo'shilganda moddaning massasi o'zgarmaydi: $m_1 c_1 = (m_1 + w)\, c$, bunda $w$ — qo'shilgan suv massasi.
• Bug'latilganda ham modda massasi o'zgarmaydi: $m_1 c_1 = (m_1 - w)\, c$.
• Qo'shiladigan suv: $w = m_1\left(\dfrac{c_1}{c} - 1\right)$.

Nisbat bo'yicha aralashtirish va narx

• ⭐ O'rtacha narx: $p = \dfrac{q_1 p_1 + q_2 p_2}{q_1 + q_2}$ ($q$ — miqdor, $p$ — birlik narxi). Konsentratsiya formulasi bilan bir xil ko'rinishda.
• Nisbat $m : n$ bo'yicha aralashtirish: $c = \dfrac{m c_1 + n c_2}{m + n}$.
• Qotishmalar uchun ham xuddi shu formulalar (metall ulushi — "konsentratsiya").