⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar. · 🟢 — masalani tezlashtiradi · 🟡 — ilg'or daraja · 🔵 — chuqur o'rganish (olimpiada darajasi)
Zanjir qoidasi (chain rule)
- ⭐
dxdy=dudy×dxdu
Bog'langan o'zgarish tezliklari (connected rates of change)
- ⭐
dtdV=drdV×dtdr
Misol: doira radiusi dtdr=0.5 tezlik bilan o'smoqda. A=πr2, r=4 da: dtdA=2πr×0.5=4π.
Zanjir qoidasining tayyor shakli
dxd(ax+b)n=an(ax+b)n−1dxd[f(x)]n=n[f(x)]n−1f′(x)
Misol: y=(3x−1)4⇒dxdy=4⋅3(3x−1)3=12(3x−1)3
🟢 Taqribiy hisoblash
δy≈dxdyδx
🔵 Foiz xatolik
y=kxn bo'lsa:
yδy≈nxδx
Misol: shar radiusi 1% ga oshsa, hajmi (V∝r3) taxminan 3% ga oshadi.
🟢 Kinematika (mexanika bilan bog'liq)
v=dtdsa=dtdv=dt2d2s
- Jism to'xtaydi: v=0; eng katta tezlik: a=0.
🟡 Zanjir qoidasining umumiy shakllari
dxdef(x)=f′(x)ef(x)dxdlnf(x)=f(x)f′(x)dxdsinf(x)=f′(x)cosf(x)
🟡 Oshkormas va parametrik differensiallash
- Oshkormas: dxd(y2)=2ydxdy, dxd(xy)=y+xdxdy
- Parametrik (x=x(t), y=y(t)):
dxdy=dx/dtdy/dt