Mavzular

⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar. · 🟢 — masalani tezlashtiradi · 🟡 — ilg'or daraja · 🔵 — chuqur o'rganish (olimpiada darajasi)

Zanjir qoidasi (chain rule)

  • ⭐ dydx=dydu×dudx\frac{dy}{dx} = \frac{dy}{du} \times \frac{du}{dx}

Bog'langan o'zgarish tezliklari (connected rates of change)

  • ⭐ dVdt=dVdr×drdt\frac{dV}{dt} = \frac{dV}{dr} \times \frac{dr}{dt}

Misol: doira radiusi drdt=0.5\dfrac{dr}{dt} = 0.5 tezlik bilan o'smoqda. A=πr2A = \pi r^2, r=4r = 4 da: dAdt=2πr×0.5=4π\dfrac{dA}{dt} = 2\pi r \times 0.5 = 4\pi.

Zanjir qoidasining tayyor shakli

ddx(ax+b)n=an(ax+b)n−1ddx[f(x)]n=n[f(x)]n−1f′(x)\frac{d}{dx}(ax + b)^n = an(ax + b)^{n-1} \qquad \frac{d}{dx}\big[f(x)\big]^n = n\big[f(x)\big]^{n-1} f'(x)

Misol: y=(3x−1)4  ⇒  dydx=4⋅3 (3x−1)3=12(3x−1)3y = (3x - 1)^4 \;\Rightarrow\; \dfrac{dy}{dx} = 4 \cdot 3\,(3x - 1)^3 = 12(3x - 1)^3

🟢 Taqribiy hisoblash

δy≈dydx δx\delta y \approx \frac{dy}{dx}\,\delta x

🔵 Foiz xatolik

y=kxny = kx^n bo'lsa:

δyy≈n δxx\frac{\delta y}{y} \approx n\,\frac{\delta x}{x}

Misol: shar radiusi 1%1\% ga oshsa, hajmi (V∝r3V \propto r^3) taxminan 3%3\% ga oshadi.

🟢 Kinematika (mexanika bilan bog'liq)

v=dsdta=dvdt=d2sdt2v = \frac{ds}{dt} \qquad a = \frac{dv}{dt} = \frac{d^2s}{dt^2}

  • Jism to'xtaydi: v=0v = 0; eng katta tezlik: a=0a = 0.

🟡 Zanjir qoidasining umumiy shakllari

ddxef(x)=f′(x) ef(x)ddxln⁡f(x)=f′(x)f(x)ddxsin⁡f(x)=f′(x)cos⁡f(x)\frac{d}{dx}e^{f(x)} = f'(x)\,e^{f(x)} \qquad \frac{d}{dx}\ln f(x) = \frac{f'(x)}{f(x)} \qquad \frac{d}{dx}\sin f(x) = f'(x)\cos f(x)

🟡 Oshkormas va parametrik differensiallash

  • Oshkormas: ddx(y2)=2y dydx\dfrac{d}{dx}(y^2) = 2y\,\dfrac{dy}{dx}, ddx(xy)=y+x dydx\quad \dfrac{d}{dx}(xy) = y + x\,\dfrac{dy}{dx}
  • Parametrik (x=x(t)x = x(t), y=y(t)y = y(t)): dydx=dy/dtdx/dt\frac{dy}{dx} = \frac{dy/dt}{dx/dt}