Mavzular

⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar. · 🟢 — masalani tezlashtiradi · 🟡 — ilg'or daraja · 🔵 — chuqur o'rganish (olimpiada darajasi)

Belgilar va shakllar

  • Vektor — kattaligi va yo'nalishi bor kattalik; skalyar — faqat kattaligi bor.
  • Birlik vektorlar: i\mathbf{i}, j\mathbf{j}, k\mathbf{k} — mos ravishda xx, yy, zz yo'nalishlarida.
  • Komponentli shakl: a=xi+yj=(xy)a=xi+yj+zk=(xyz)\mathbf{a} = x\mathbf{i} + y\mathbf{j} = \begin{pmatrix} x \\ y \end{pmatrix} \qquad \mathbf{a} = x\mathbf{i} + y\mathbf{j} + z\mathbf{k} = \begin{pmatrix} x \\ y \\ z \end{pmatrix}
  • Kattalik-yo'nalish shakli (2D): (r,θ)(r, \theta). O'tkazish:
    • (r,θ)→(r, \theta) \to komponentlar: x=rcos⁡θx = r\cos\theta,   y=rsin⁡θ\;y = r\sin\theta
    • komponentlar →(r,θ)\to (r, \theta): r=x2+y2r = \sqrt{x^2 + y^2},   tan⁡θ=yx\;\tan\theta = \dfrac{y}{x} (chorakni rasm bilan tekshiring)

Asosiy formulalar

  • ⭐ Vektor uzunligi (moduli): ∣a∣=x2+y2∣a∣=x2+y2+z2|\mathbf{a}| = \sqrt{x^2 + y^2} \qquad |\mathbf{a}| = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}
  • Teng vektorlar: uzunligi va yo'nalishi bir xil, ya'ni barcha komponentlari teng.
  • Nuqtaning radius-vektori (position vector): OP→=p\overrightarrow{OP} = \mathbf{p}
  • Amallar komponentlar bo'yicha bajariladi: k(xy)=(kxky)(a1a2)±(b1b2)=(a1±b1a2±b2)k\begin{pmatrix} x \\ y \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} kx \\ ky \end{pmatrix} \qquad \begin{pmatrix} a_1 \\ a_2 \end{pmatrix} \pm \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} a_1 \pm b_1 \\ a_2 \pm b_2 \end{pmatrix}
    • kak\mathbf{a} — a\mathbf{a} ga parallel, uzunligi ∣k∣|k| marta; −a-\mathbf{a} — teskari yo'nalishda.
    • Vektorlar yig'indisi — natijaviy vektor (resultant): AB→+BC→=AC→\overrightarrow{AB} + \overrightarrow{BC} = \overrightarrow{AC}.
  • ⭐ AB→=b−a\overrightarrow{AB} = \mathbf{b} - \mathbf{a}
  • ⭐ Birlik vektor: a^=a∣a∣\hat{\mathbf{a}} = \dfrac{\mathbf{a}}{|\mathbf{a}|}

Misol: a=3i+4j\mathbf{a} = 3\mathbf{i} + 4\mathbf{j} bo'lsa, ∣a∣=5|\mathbf{a}| = 5, a^=35i+45j\hat{\mathbf{a}} = \frac{3}{5}\mathbf{i} + \frac{4}{5}\mathbf{j}.

Parallel vektorlar va bir chiziqdagi nuqtalar

  • a\mathbf{a} va b\mathbf{b} parallel ⇔ a=kb\mathbf{a} = k\mathbf{b} (kk — son)
  • AA, BB, CC bir chiziqda ⇔ AB→=k BC→\overrightarrow{AB} = k\,\overrightarrow{BC}

O'rta nuqta va masofa

  • Kesma o'rta nuqtasining radius-vektori: m=12(a+b)\mathbf{m} = \dfrac{1}{2}(\mathbf{a} + \mathbf{b})
  • Ikki nuqta orasidagi masofa: AB=∣b−a∣=(x2−x1)2+(y2−y1)2+(z2−z1)2AB = |\mathbf{b} - \mathbf{a}| = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2 + (z_2 - z_1)^2}

🟢 Kesmani m:nm : n nisbatda bo'luvchi nuqta

p=n a+m bm+n\mathbf{p} = \frac{n\,\mathbf{a} + m\,\mathbf{b}}{m + n}

🟢 Uchburchakning og'irlik markazi

g=a+b+c3\mathbf{g} = \frac{\mathbf{a} + \mathbf{b} + \mathbf{c}}{3}

🟢 Chiziqli bog'liqmaslik

a\mathbf{a} va b\mathbf{b} nolga teng emas va parallel emas bo'lsa:

λa+μb=λ′a+μ′b  ⇒  λ=λ′,  μ=μ′\lambda\mathbf{a} + \mu\mathbf{b} = \lambda'\mathbf{a} + \mu'\mathbf{b} \;\Rightarrow\; \lambda = \lambda',\; \mu = \mu'

Geometrik isbotlarda koeffitsientlarni tenglashtirishga imkon beradi.

🟢 Yo'nalish burchagi (2D)

a=xi+yj\mathbf{a} = x\mathbf{i} + y\mathbf{j} ning xx o'qi bilan burchagi: tan⁡θ=yx\tan\theta = \dfrac{y}{x}