Mavzular

⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar. · 🟢 — masalani tezlashtiradi · 🟡 — ilg'or daraja · 🔵 — chuqur o'rganish (olimpiada darajasi)

Belgilar

  • Ketma-ketlik — tartiblangan sonlar: u1,u2,u3,…,uk,…u_1, u_2, u_3, \dots, u_k, \dots (uku_k — umumiy had). Qator — ketma-ketlik hadlarining yig'indisi.
  • Yig'indi belgisi: ∑k=15uk=u1+u2+u3+u4+u5\displaystyle\sum_{k=1}^{5} u_k = u_1 + u_2 + u_3 + u_4 + u_5

Arifmetik progressiya (A.P.)

Belgilar: aa — birinchi had, dd — ayirma, nn — hadlar soni, ll — oxirgi had.

  • Keyingi had: uk+1=uk+du_{k+1} = u_k + d
  • ⭐ kk-had: uk=a+(k−1)du_k = a + (k - 1)d, oxirgi had esa l=a+(n−1)dl = a + (n - 1)d
  • Hadlar soni: n=l−ad+1n = \dfrac{l - a}{d} + 1
  • ⭐ Yig'indi: Sn=12n [2a+(n−1)d]=12n (a+l)S_n = \tfrac{1}{2}n\,[2a + (n - 1)d] = \tfrac{1}{2}n\,(a + l)

Uchta ketma-ket had sharti

a,b,ca, b, c ketma-ket hadlar bo'lsa:

ProgressiyaShart
A.P.b−a=c−bb - a = c - b, ya'ni 2b=a+c2b = a + c
G.P.ba=cb\dfrac{b}{a} = \dfrac{c}{b}, ya'ni b2=acb^2 = ac

Yig'indidan hadni topish

un=Sn−Sn−1u_n = S_n - S_{n-1}

🟢 Qoidalar

∑k=1n(ak+bk)=∑k=1nak+∑k=1nbk∑k=1nc ak=c∑k=1nak∑k=1nc=nc\sum_{k=1}^{n}(a_k + b_k) = \sum_{k=1}^{n} a_k + \sum_{k=1}^{n} b_k \qquad \sum_{k=1}^{n} c\,a_k = c\sum_{k=1}^{n} a_k \qquad \sum_{k=1}^{n} c = nc

∑k=mnuk=Sn−Sm−1\sum_{k=m}^{n} u_k = S_n - S_{m-1}

🔵 Standart yig'indilar

∑k=1nk=n(n+1)2∑k=1nk2=n(n+1)(2n+1)6∑k=1nk3=[n(n+1)2]2\sum_{k=1}^{n} k = \frac{n(n+1)}{2} \qquad \sum_{k=1}^{n} k^2 = \frac{n(n+1)(2n+1)}{6} \qquad \sum_{k=1}^{n} k^3 = \left[\frac{n(n+1)}{2}\right]^2

  • Birinchi nn ta toq son yig'indisi: 1+3+⋯+(2n−1)=n21 + 3 + \dots + (2n - 1) = n^2
  • Birinchi nn ta juft son yig'indisi: 2+4+⋯+2n=n(n+1)2 + 4 + \dots + 2n = n(n + 1)

🟢 SnS_n — nn ga nisbatan kvadrat funksiya

Sn=d2 n2+(a−d2)nS_n = \frac{d}{2}\,n^2 + \left(a - \frac{d}{2}\right)n

Natija: Sn=pn2+qnS_n = pn^2 + qn ko'rinishida berilsa, d=2pd = 2p va a=p+qa = p + q.

🟢 Hadlar xossasi

  • m+n=p+qm + n = p + q bo'lsa: um+un=up+uqu_m + u_n = u_p + u_q
  • Birinchi va oxirgidan teng uzoqlikdagi hadlar yig'indisi bir xil: u1+un=u2+un−1=…u_1 + u_n = u_2 + u_{n-1} = \dots

🟢 Qulay belgilashlar

  • Uchta ketma-ket had: a−d, a, a+da - d,\ a,\ a + d (yig'indisi 3a3a)
  • To'rtta ketma-ket had: a−3d, a−d, a+d, a+3da - 3d,\ a - d,\ a + d,\ a + 3d (ayirma 2d2d)

Geometrik progressiya (G.P.)

Belgilar: aa — birinchi had, rr — maxraj (common ratio).

  • Keyingi had: uk+1=r uku_{k+1} = r\,u_k, ya'ni r=uk+1ukr = \dfrac{u_{k+1}}{u_k}
  • ⭐ kk-had: uk=ark−1u_k = a r^{k-1}, oxirgi had un=arn−1u_n = a r^{n-1}
  • ⭐ Yig'indi (qatorni rr ga ko'paytirib, ayirish usuli bilan topiladi): Sn=a(rn−1)r−1=a(1−rn)1−r(r≠1)S_n = \frac{a(r^n - 1)}{r - 1} = \frac{a(1 - r^n)}{1 - r} \qquad (r \neq 1)

r>1r > 1 bo'lsa birinchisi, ∣r∣<1|r| < 1 bo'lsa ikkinchisi qulayroq.

  • Yaqinlashish: −1<r<1-1 < r < 1 bo'lsa, qator yaqinlashadi (convergent). ∣r∣>1|r| > 1 bo'lsa uzoqlashadi (divergent), r=−1r = -1 bo'lsa tebranadi.
  • ⭐ Cheksiz G.P. yig'indisi (−1<r<1-1 < r < 1): S∞=a1−rS_\infty = \frac{a}{1 - r}

Misol: 8+4+2+…8 + 4 + 2 + \dots da a=8a = 8, r=12r = \frac{1}{2}, demak S∞=81−12=16S_\infty = \dfrac{8}{1 - \frac{1}{2}} = 16.

  • Davriy o'nli kasr — cheksiz G.P.: 0.2˙=0.2+0.02+0.002+⋯=0.21−0.1=290.\dot{2} = 0.2 + 0.02 + 0.002 + \dots = \dfrac{0.2}{1 - 0.1} = \dfrac{2}{9}

G.P. bo'yicha tez-tez so'raladigan shartlar

  • "Yig'indi cheksiz davom etsa ham ma'lum songa yaqinlashadi" ⇔ ∣r∣<1|r| < 1
  • S∞S_\infty va aa berilsa: r=1−aS∞r = 1 - \dfrac{a}{S_\infty}

🟢 Hadlar xossasi va belgilash

  • m+n=p+qm + n = p + q bo'lsa: um⋅un=up⋅uqu_m \cdot u_n = u_p \cdot u_q
  • Uchta ketma-ket had: ar, a, ar\dfrac{a}{r},\ a,\ ar (ko'paytmasi a3a^3)
  • Birinchi nn ta had ko'paytmasi: an rn(n−1)2a^n\,r^{\frac{n(n-1)}{2}}

🟢 Davriy o'nli kasrlar

0.a‾=a90.ab‾=ab990.abc‾=abc9990.\overline{a} = \frac{a}{9} \qquad 0.\overline{ab} = \frac{ab}{99} \qquad 0.\overline{abc} = \frac{abc}{999}

Sabab: 0.45‾=0.45+0.0045+…0.\overline{45} = 0.45 + 0.0045 + \dots — bu a=0.45a = 0.45, r=0.01r = 0.01 bo'lgan cheksiz G.P., S∞=0.450.99=4599S_\infty = \dfrac{0.45}{0.99} = \dfrac{45}{99}.

🟢 Murakkab foiz va qadrsizlanish

A=P(1+r100)nA=P(1−r100)nA = P\left(1 + \frac{r}{100}\right)^n \qquad A = P\left(1 - \frac{r}{100}\right)^n

Har yili r%r\% ga o'sish yoki kamayish — bu maxraji 1±r1001 \pm \frac{r}{100} bo'lgan G.P.

🟡 Kerakli hadlar sonini topish

Sn>kS_n > k yoki un<ku_n < k shartidan nn ni topish uchun logarifm olinadi:

rn>c  ⇒  n>ln⁡cln⁡r(r>1)r^n > c \;\Rightarrow\; n > \frac{\ln c}{\ln r} \quad (r > 1)

⚠️ 0<r<10 < r < 1 bo'lsa, ln⁡r<0\ln r < 0 — bo'lganda tengsizlik belgisi teskariga o'zgaradi.

🔵 Arifmetik-geometrik qator

∣r∣<1|r| < 1 bo'lsa:

∑k=0∞(a+kd) rk=a1−r+dr(1−r)2\sum_{k=0}^{\infty} (a + kd)\,r^k = \frac{a}{1 - r} + \frac{dr}{(1 - r)^2}

🟢 Limit

∣r∣<1|r| < 1 bo'lsa, n→∞n \to \infty da rn→0r^n \to 0. Shuning uchun Sn→a1−rS_n \to \dfrac{a}{1 - r}.