Mavzular

⭐ — imtihonda eng ko'p ishlatiladigan formulalar. · 🟢 — masalani tezlashtiradi · 🟡 — ilg'or daraja · 🔵 — chuqur o'rganish (olimpiada darajasi)

Hosila tushunchasi

  • Egri chiziqning nuqtadagi gradienti = shu nuqtadagi urinmaning gradienti. Uni nuqtaga tobora yaqinlashuvchi vatarlar gradientlari orqali topish mumkin.
  • Birinchi tamoyillardan (first principles): dydx=lim⁡δx→0δyδx\frac{dy}{dx} = \lim_{\delta x \to 0} \frac{\delta y}{\delta x}
  • Belgilash: birinchi hosila dydx\dfrac{dy}{dx} yoki f′(x)f'(x); ikkinchi hosila d2ydx2\dfrac{d^2y}{dx^2} yoki f′′(x)f''(x).

Standart natijalar (kk, nn, cc — o'zgarmaslar)

  • ⭐ y=kxn  ⇒  dydx=knxn−1y = kx^n \;\Rightarrow\; \dfrac{dy}{dx} = knx^{n-1} (nn — istalgan son: manfiy yoki kasr ham)
  • y=c  ⇒  dydx=0y = c \;\Rightarrow\; \dfrac{dy}{dx} = 0
  • ⭐ Yig'indi: y=f(x)+g(x)  ⇒  dydx=f′(x)+g′(x)y = f(x) + g(x) \;\Rightarrow\; \dfrac{dy}{dx} = f'(x) + g'(x)
  • ⭐ Differensiallashdan oldin ildiz va kasrlarni daraja shakliga keltiring: x=x121x=x−1kxn=kx−n1x=x−12\sqrt{x} = x^{\frac{1}{2}} \qquad \frac{1}{x} = x^{-1} \qquad \frac{k}{x^n} = kx^{-n} \qquad \frac{1}{\sqrt{x}} = x^{-\frac{1}{2}}
  • Ko'paytma yoki bo'linma bo'lsa, avval qavslarni oching yoki bo'lib chiqing: (x+1)(x−5)=x2−4x−5(x + 1)(x - 5) = x^2 - 4x - 5.

🟢 Boshqa shakl

f′(x)=lim⁡h→0f(x+h)−f(x)hf'(x) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x + h) - f(x)}{h}

Misol: f(x)=x2f(x) = x^2 uchun (x+h)2−x2h=2x+h→2x\dfrac{(x + h)^2 - x^2}{h} = 2x + h \to 2x.

🟢 Teskari hosila

dydx=1  dxdy  \frac{dy}{dx} = \frac{1}{\;\dfrac{dx}{dy}\;}

🔵 Yuqori tartibli hosilalar

  • xnx^n ning nn-hosilasi: n!n!; (n+1)(n+1)-hosilasi: 00
  • nn-darajali ko'phadning (n+1)(n + 1)-hosilasi nolga teng.

🟡 Qoidalar

Ko’paytma: (uv)′=u′v+uv′Bo’linma: (uv)′=u′v−uv′v2\text{Ko'paytma: } (uv)' = u'v + uv' \qquad \text{Bo'linma: } \left(\frac{u}{v}\right)' = \frac{u'v - uv'}{v^2}

🟡 Standart hosilalar

f(x)f(x)f′(x)f'(x)
sin⁡x\sin xcos⁡x\cos x
cos⁡x\cos x−sin⁡x-\sin x
tan⁡x\tan xsec⁡2x\sec^2 x
exe^xexe^x
ekxe^{kx}k ekxk\,e^{kx}
ln⁡x\ln x1x\dfrac{1}{x}
ln⁡(ax+b)\ln(ax + b)aax+b\dfrac{a}{ax + b}
axa^xaxln⁡aa^x \ln a
sin⁡(ax+b)\sin(ax + b)acos⁡(ax+b)a\cos(ax + b)