⭐ — имтиҳонда энг кўп ишлатиладиган формулалар. · 🟢 — масалани тезлаштиради · 🟡 — илғор даража · 🔵 — чуқур ўрганиш (олимпиада даражаси)
Занжир қоидаси (chain rule)
- ⭐
dxdy=dudy×dxdu
Боғланган ўзгариш тезликлари (connected rates of change)
- ⭐
dtdV=drdV×dtdr
Мисол: доира радиуси dtdr=0.5 тезлик билан ўсмоқда. A=πr2, r=4 да: dtdA=2πr×0.5=4π.
Занжир қоидасининг тайёр шакли
dxd(ax+b)n=an(ax+b)n−1dxd[f(x)]n=n[f(x)]n−1f′(x)
Мисол: y=(3x−1)4⇒dxdy=4⋅3(3x−1)3=12(3x−1)3
🟢 Тақрибий ҳисоблаш
δy≈dxdyδx
🔵 Фоиз хатолик
y=kxn бўлса:
yδy≈nxδx
Мисол: шар радиуси 1% га ошса, ҳажми (V∝r3) тахминан 3% га ошади.
🟢 Кинематика (механика билан боғлиқ)
v=dtdsa=dtdv=dt2d2s
- Жисм тўхтайди: v=0; энг катта тезлик: a=0.
🟡 Занжир қоидасининг умумий шакллари
dxdef(x)=f′(x)ef(x)dxdlnf(x)=f(x)f′(x)dxdsinf(x)=f′(x)cosf(x)
🟡 Ошкормас ва параметрик дифференциаллаш
- Ошкормас: dxd(y2)=2ydxdy, dxd(xy)=y+xdxdy
- Параметрик (x=x(t), y=y(t)):
dxdy=dx/dtdy/dt