Мавзулар

⭐ — имтиҳонда энг кўп ишлатиладиган формулалар.

Асосий тушунчалар

  • Каср ab\dfrac{a}{b}: aa — сурат, bb — махраж (b≠0b \ne 0). Махраж бутун нечта тенг бўлакка бўлинганини, сурат нечтаси олинганини билдиради.
  • Тўғри каср: a<ba < b (қиймати 11 дан кичик). Нотўғри каср: a≥ba \ge b.
  • Аралаш сон ва нотўғри каср:

abc=ac+bcmn=qrn    (m=nq+r)a\frac{b}{c} = \frac{ac + b}{c} \qquad \frac{m}{n} = q\frac{r}{n} \;\;(m = nq + r)

Касрнинг асосий хоссаси

  • ⭐ Сурат ва махражни бир хил нолга тенг бўлмаган сонга кўпайтириш ёки бўлиш касрнинг қийматини ўзгартирмайди:

ab=a⋅kb⋅k=a:kb:k\frac{a}{b} = \frac{a \cdot k}{b \cdot k} = \frac{a : k}{b : k}

  • Қисқартириш: сурат ва махражни уларнинг ЭКУБига бўламиз. Масалан, 3648=34\dfrac{36}{48} = \dfrac{3}{4}.

Касрларни таққослаш

  • Махражлари бир хил бўлса, сурати катта бўлган каср катта.
  • Суратлари бир хил бўлса, махражи кичик бўлган каср катта.
  • Умумий ҳолда: ab<cd  ⟺  ad<bc\dfrac{a}{b} < \dfrac{c}{d} \iff ad < bc (b,d>0b, d > 0).

Амаллар

  • ⭐ Қўшиш ва айириш (бир хил махражда): ac±bc=a±bc\dfrac{a}{c} \pm \dfrac{b}{c} = \dfrac{a \pm b}{c}
  • ⭐ Умумий ҳолда: ab±cd=ad±bcbd\dfrac{a}{b} \pm \dfrac{c}{d} = \dfrac{ad \pm bc}{bd} (ёки ЭКУК орқали умумий махражга келтирилади).
  • ⭐ Кўпайтириш: ab⋅cd=acbd\dfrac{a}{b} \cdot \dfrac{c}{d} = \dfrac{ac}{bd} (аввал қисқартириш мумкин)
  • ⭐ Бўлиш: ab:cd=ab⋅dc=adbc\dfrac{a}{b} : \dfrac{c}{d} = \dfrac{a}{b} \cdot \dfrac{d}{c} = \dfrac{ad}{bc}
  • Бутун сонга кўпайтириш: n⋅ab=nabn \cdot \dfrac{a}{b} = \dfrac{na}{b}. Бутун сонга бўлиш: ab:n=abn\dfrac{a}{b} : n = \dfrac{a}{bn}.

Касрни топиш масалалари

  • Соннинг mn\dfrac{m}{n} қисми: A⋅mnA \cdot \dfrac{m}{n}. Масалан, 6060 нинг 35\dfrac{3}{5} қисми =36= 36.
  • Қисми маълум бўлса, бутунни топиш: A:mn=A⋅nmA : \dfrac{m}{n} = A \cdot \dfrac{n}{m}. Масалан, қайси соннинг 35\dfrac{3}{5} қисми 3636: 36⋅53=6036 \cdot \dfrac{5}{3} = 60.
  • Тескари сон: ab\dfrac{a}{b} нинг тескариси ba\dfrac{b}{a}, кўпайтмалари 11.

Машқ қилинг

45 та савол, вақт билан, изоҳлари билан.

Тестга ўтиш
Yordam